Қазақстанда мектептердің материалдық-техникалық жағдайы жақсарып, мұғалім тапшылығы азайғанымен, оқушылардың білім нәтижесі айтарлықтай өспей отыр. Керісінше, математика бойынша көрсеткіш төмендеген. Бұл туралы білім беру саласындағы сарапшы Арыстан Сатанов өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында жазды, деп хабарлайды Qaz365.kz.
Оның талдауынша, PISA-2025 нәтижелері Қазақстандағы білім беру реформаларының тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды көрсеткіштердің бірі. Автордың пікірінше, соңғы жылдары инфрақұрылымға, цифрландыруға, жаңа жобалар мен технологияларға қомақты көңіл бөлінгенімен, олардың барлығы оқушының нақты білім нәтижесіне айнала бермейді.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) жариялаған PISA-2025 нәтижесіне сәйкес, Қазақстандық оқушылар жаратылыстану ғылымдарынан 420, математикадан 414, оқу сауаттылығынан 385 балл жинаған. Цифрлық ортадағы проблемаларды шешу көрсеткіші 449 балды құрады.
2022 жылмен салыстырғанда математикадан нәтиже 12 балға төмендеген. Ал жаратылыстану ғылымдары мен оқу сауаттылығындағы өзгеріс статистикалық тұрғыдан маңызды емес.
«Инфрақұрылым жақсарды, бірақ бұл автоматты түрде білім сапасын арттырмайды»
Арыстан Сатанов ең алдымен мектептердегі жағдай мен оқушылардың академиялық нәтижесі арасындағы алшақтыққа назар аударған.
Оның айтуынша, PISA-2025 нәтижесін тек оқушылардың алған ұпайы ретінде қарау жеткіліксіз. Бұл көрсеткіш білім беру жүйесінде қай бағыттардың жұмыс істеп тұрғанын, ал қай жерде жүйелі өзгеріс қажет екенін көрсетеді.
Автордың талдауынша, мектептердің материалдық жағдайы соңғы жылдары біршама жақсарған. Оқу материалдарының, физикалық инфрақұрылымның және педагог кадрлардың тапшылығын сезінетін мектеп директорларының үлесі 2022 жылмен салыстырғанда азайған. Алайда бұл оң өзгерістер оқушылардың білім көрсеткішінен дәл сондай деңгейде көрінбеген.
«Мектептердің инфрақұрылымдық жағдайы жақсарып келеді. Оқу материалдарының жетіспеушілігін көрсеткен мектеп директорларының үлесі 2022 жылғы 34 пайыздан 2025 жылы 22 пайызға дейін төмендеген. Физикалық инфрақұрылым бойынша бұл көрсеткіш 37 пайыздан 24 пайызға, ал мұғалім тапшылығы 36 пайыздан 23 пайызға дейін азайған. Бірақ осының бәрі академиялық нәтижелердің жақсаруына алып келмеді. Керісінше, математика бойынша нәтиже төмендеді. Демек, біз білім сапасын тек мектепке қанша ресурс берілгенімен өлшей алмаймыз. Инфрақұрылым – қажетті шарт, бірақ ол өздігінен жоғары білім нәтижесіне кепілдік бермейді. Ендігі сұрақ «мектепте не бар?» дегеннен гөрі «сол мүмкіндіктердің арқасында оқушы нені үйренді?» дегенге ауысуы керек. Білім беру реформасының түпкі нәтижесі оқушының нақты дағдысынан көрінуі тиіс», дейді ол.
Сарапшының пікірінше, бұл жерде білім беру саясатының басымдықтарын қайта қарау қажет. Яғни жаңа жоба енгізу немесе мектепке жаңа құрал-жабдық әкелу соңғы нәтиже емес, оқушының білімін жақсартуға арналған құрал ретінде қарастырылуы керек.
Математикадағы төмендеу – басты сигнал
PISA-2025 зерттеуіндегі Қазақстан үшін ең маңызды сигналдың бірі – математика нәтижесінің төмендеуі.
2022 жылы Қазақстан оқушылары математикадан бұдан жоғары нәтиже көрсеткен. 2025 жылы көрсеткіш 12 балға төмендеп, 414 балды құрады. OECD елдерінің орташа нәтижесі – 463 балл.
Арыстан Сатанов мұны тек математика пәнінің мәселесі деп қарауға болмайтынын атап өткен. Оның пайымынша, математикалық сауаттылықтың төмен болуы оқушының ақпаратты талдау, логикалық байланыс орнату, дәлелдеу және нақты өмірлік жағдайда шешім қабылдау қабілеттерімен де байланысты.
Автордың айтуынша, қазіргі білім беру жүйесінде дайын алгоритмді меңгеруден гөрі, жаңа әрі таныс емес жағдайда білімді қолдану дағдысы маңызды болып барады.
Осыған байланысты ол оқушылардың есепті механикалық түрде шығаруынан бұрын, есептің шартын түсініп, қажетті ақпаратты бөліп алып, шешімнің логикасын түсіндіре алуына басымдық берілуі қажет деп санайды.
«Бізге жауапты жаттайтын емес, мәселені шешетін оқушы керек»
Сатановтың пікірінше, функционалдық сауаттылықты күшейту Қазақстандағы білім саясатының негізгі бағыттарының бірі болуы тиіс.
Оның айтуынша, оқушының белгілі бір формуланы немесе анықтаманы есте сақтауы жеткіліксіз. Ол сол білімді жаңа жағдайда қолдана алуы керек. Бұл әсіресе математика, жаратылыстану ғылымдары және оқу сауаттылығында анық көрінеді.
«Бізге дайын жауапты дұрыс қайталайтын оқушыдан гөрі, жаңа мәселе туындағанда не істеу керегін түсінетін оқушы қажет. Математикалық сауаттылық дегеніміз – тек есеп шығару емес. Ол ақпаратты түсіну, қажетті деректі таңдау, бірнеше қадамнан тұратын шешім құру және өз жауабыңды негіздеу қабілеті. Сол сияқты оқу сауаттылығы да тек мәтінді оқып шығумен шектелмейді. Оқушы автордың негізгі ойын түсінуі, факті мен пікірді ажыратуы, бірнеше ақпаратты салыстыруы, дәлелдің қаншалықты негізді екенін бағалауы керек. Сондықтан бұл дағдыларды бір ғана пәннің аясында қарастыру дұрыс емес. Сыни ойлау, талдау және ақпаратпен жұмыс істеу барлық пәннің ішінде қалыптасуы қажет», дейді сарапшы.
Автор оқу сауаттылығына қатысты мәселені де ерекше атап өтеді. Қазақстанда бұл бағыттағы көрсеткіш 385 балл болды. OECD орташа көрсеткіші – 461 балл.
Оның пікірінше, оқушы мәтінді оқып, оның мазмұнын түсінумен ғана шектелмеуі керек. Ақпараттың шынайылығын тексеру, деректерді салыстыру және қорытынды шығару қабілеті де мектеп қабырғасында жүйелі қалыптасуы қажет.
Мұғалімнің қолдауы бар, енді оның нәтижесін күшейту керек
PISA нәтижелері мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынастың да маңызды екенін көрсетеді.
Қазақстандық оқушылардың басым бөлігі мұғалімдерінің оқуына қызығушылық танытатынын, түсінбеген жағдайда қайта түсіндіретінін және қажет кезде қосымша көмек көрсететінін айтқан.
Арыстан Сатановтың жазуынша, бұл – жүйедегі маңызды оң факторлардың бірі. Алайда мұғалімнің оқушыға қолдау көрсетуі мен оның академиялық нәтижесін жақсарту арасында тұрақты байланыс орнату қажет.
Оның пікірінше, мұғалімге жаңа талаптарды көбейте беру жеткіліксіз. Педагогке оқушының нақты қай жерде қиналып тұрғанын ерте анықтауға, оқу олқылығын талдауға және оқыту тәсілін соған қарай өзгертуге мүмкіндік беретін құралдар қажет.
Сарапшы мұғалімнің кәсіби дамуы да формалды курстармен шектелмеуі тиіс деп санайды. Педагог нақты сыныптағы мәселені анықтап, оның шешімін тәжірибеде сынап, нәтижесін өлшей алуы керек.
Отбасының мектеппен байланысы әлсіресе, оның салдары болуы мүмкін
Автор PISA нәтижелеріндегі тағы бір маңызды фактор ретінде ата-ананың бала оқуына араласуын атап өткен.
Оның мәліметінше, 2025 жылы ата-анасының баласынан мектеп туралы апта сайын сұрайтынын айтқан оқушылардың үлесі 54 пайыз болған. 2022 жылы бұл көрсеткіш 68 пайыз еді. Ал мектептегі мәселелерді ата-анасымен тұрақты талқылайтын оқушылардың үлесі де төмендеген.
Сатановтың пікірінше, бұл көрсеткіштер отбасының білім беру процесіндегі рөлін қайта қарау қажеттігін көрсетеді.
Оның айтуынша, ата-ананың қолдауы баланың бағасын сұраумен ғана шектелмеуі керек. Баланың не үйренгенін, қандай қиындыққа тап болғанын және белгілі бір мәселе туралы не ойлайтынын талқылау да маңызды.
Бұл ретте білім сапасына жауапкершілікті тек мектепке жүктеу дұрыс емес. Оқушының оқу ортасы мектептен тыс жерде де қалыптасады.
Жасанды интеллектіні қолдану көбейді, бірақ оны дұрыс пайдалану маңызды
PISA-2025 зерттеуінде жасанды интеллектіні білім беру мақсатында пайдалану мәселесіне де назар аударылды.
Қазақстандық оқушылардың 80,2 пайызы сабақ барысында жасанды интеллект жасаған ақпаратты бағалауды үйренетінін айтқан. Бұл OECD елдерінің орташа көрсеткішінен жоғары.
Арыстан Сатановтың пікірінше, бұл – маңызды мүмкіндік. Бірақ жасанды интеллектінің болуы немесе оны пайдалану фактісінің өзі білім сапасын арттырмайды.
Оқушы ChatGPT немесе басқа да құралдан дайын жауап алып қана қоймай, оның дұрыстығын тексеруді, ақпараттың қайдан алынғанын анықтауды және қате жауапты тануды үйренуі қажет.
Автордың пайымынша, AI сауаттылығы алдағы жылдары оқу сауаттылығы сияқты базалық дағдыға айналуы мүмкін.
«ЖИ оқушының орнын баспауы керек»
Сатанов технологияның білім беру жүйесіне енуін тоқтатудың орнына, оны дұрыс пайдаланудың мәдениетін қалыптастыру қажет деп есептейді.
Оның айтуынша, оқушы жасанды интеллектіні өз бетінше ойланудан қашудың құралына айналдырмауы керек.
«Жасанды интеллект білім беруде үлкен мүмкіндік береді. Бірақ оның негізгі тәуекелі де осында. Егер оқушы тапсырманы өзі орындамай, дайын жауапты ғана алатын болса, біз технологияны пайдаланғанымызбен, оқушының оқуын күшейтпейміз. Сондықтан балаға AI-ға дұрыс сұрақ қоюды ғана емес, алынған жауапты тексеруді, салыстыруды, дәлелдерді бағалауды және қате ақпаратты анықтауды үйрету керек. Жасанды интеллект оқушының ойлауын алмастырмауы тиіс. Керісінше, оның ойлау мүмкіндігін кеңейтетін құралға айналуы қажет. Білім беру жүйесі үшін басты мәселе – AI-ды қанша оқушы қолданатыны емес, оны қолданғаннан кейін оқушының өз бетінше ойлау қабілеті қалай өзгеретіні», деп толықтырады автор.
Ендігі мақсат – нәтиже беретін реформаны қалыптастыру
Арыстан Сатановтың талдауындағы негізгі тұжырым – білім реформаларын бағалау тәсілін өзгерту қажеттігі.
Оның пікірінше, білім беру жүйесіндегі өзгерістерді өткізілген іс-шаралар санымен, іске қосылған платформалармен, сатып алынған техникамен немесе жөнделген мектептермен ғана өлшеуге болмайды.
Бұл көрсеткіштердің барлығы маңызды болғанымен, олардың түпкі мақсаты – оқушының білімін арттыру.
Сарапшының айтуынша, ендігі кезеңде Қазақстан үшін бірнеше бағыт шешуші мәнге ие. Олар – математикалық сауаттылықты күшейту, оқу олқылықтарын ерте анықтау, талдау және аргументация дағдыларын дамыту, сыни оқуды барлық пәнге енгізу, мұғалімді нақты нәтижеге бағытталған әдістемелік тұрғыда қолдау, ата-ананың білім процесіне қатысуын күшейту және жасанды интеллектімен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыру.
PISA-2025 нәтижесі Қазақстандағы білім беру жүйесі үшін маңызды сигнал беріп отыр. Мектептердің жағдайын жақсарту жалғасуы керек, алайда енді басты өлшем оқушының нақты нені меңгергені болуы тиіс.
Өйткені білім сапасының ең нақты көрсеткіші – мектепте қанша компьютер тұрғаны немесе қанша жоба іске қосылғаны емес, оқушының алған білімін жаңа жағдайда қолдана алуы, ақпаратты сыни бағалауы және өз бетінше мәселе шеше алуы.
Расширенная search функциональность экономит время при поиске. Используйте Kraken магазин с продвинутыми фильтрами поиска для быстрого наождения нужны товаров.
