Қазақстанда бала асырап алу ережелері өзгерді. Енді баланы асырап алуда оның жақын туыстарына басымдық беріледі. Сонымен қатар үміткерлерге және баламен бірге тұратын адамдарға қойылатын талап күшейтілді.
Жаңа тәртіп бойынша, егер баланың әжесі, тәтесі, ағасы, нағашысы немесе басқа да жақын туыстары болса, алдымен солардың асырап алу құқығы қаралады. Бұл талап туыстары шетелде тұрса немесе Қазақстан азаматы болмаса да қолданылады.
Тағы бір маңызды өзгеріс азаматтық некеде тұратын жұптарға қатысты. Енді ресми некеде тұрмаған адамдар бала асырап ала алмайды.
Заңгер Төлеген Болтановтың айтуынша, Қазақстан заңнамасында “азаматтық неке” деген ұғым жоқ. Сондықтан ресми некеге тұрмаған адамдардың бала асырап алуына тыйым салынған.
“Заң шығарушы мұндай адамдарға бала асырап алуға нақты әрі қатаң тыйым салды. Себебі олар заң жүзінде отбасы болып саналмайды”, – дейді заңгер.
Бұдан бөлек, тұрғын үй жағдайына қойылатын талап та күшейтілді. Енді отбасының әрбір мүшесіне кемінде 15 шаршы метр тұрғын үй аумағы тиесілі болуы керек.
Ең басты жаңалықтың бірі – бала асырап алғысы келетін үміткер ғана емес, баламен бірге тұратын барлық адам тексеруден өтеді. Мамандардың сөзінше, мұндай талап баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін енгізіліп отыр.
Заңгерлер кейінгі жылдары бала асырап алған адамның үйінде бірге тұратын ересектер тарапынан баланың құқығы бұзылған жағдайлар кездескенін еске салды. Сондықтан жаңа өзгерістер баланы қолайсыз ортадан қорғауға бағытталған.
Қазір Қазақстанда 20 мыңнан астам жетім және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала бар. Олардың шамамен 80%-ы отбасыларда тәрбиеленіп жатыр. Балалар асырап алу, қорғаншылық, қамқоршылық, патронат немесе қабылдаушы отбасы сияқты түрлі формада орналастырылған.
Ал қалған балалар әлі де мекемелерде тұрады. Бұрын олар балалар үйлері деп аталса, қазір қолдау орталықтары, кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталықтары және сәбилер үйлері ретінде жұмыс істейді.
“Ана үйі” қоғамдық қоры жанындағы Ұлттық бала асырап алу агенттігінің басшысы Фарида Рахметованың айтуынша, 2010 жылы балалар мекемелерінде шамамен 10 мың бала болған. Қазір бұл көрсеткіш екі есе азайған.
Дегенмен мамандар мекемелерде тұратын балалардың жағдайы күрделене түскенін айтып отыр. Көбіне бұл – жасөспірімдер, денсаулығында диагнозы бар балалар және бір-бірінен ажыратуға болмайтын ағайынды балалар. Ал отбасылардың көбі әдетте кішкентай баланы асырап алғысы келеді.
Тағы бір алаңдатарлық мәселе – отбасына қабылданған балалардың 20%-дан астамы кейін қайтадан мекемеге қайтарылады. Мамандар мұндай жағдай баланың психикасына ауыр соққы болады дейді.
Әлеуметтік жұмыс маманы Динара Бексұлтанованың пікірінше, жаңа шектеулер баланың қауіпсіз әрі тұрақты ортаға түсуі үшін қажет.
“Мақсат үміткерлер санын көбейту емес. Мақсат – балалардың қолайлы, қауіпсіз отбасына баруы”, – дейді ол.
Мекемелерде тұратын 4 мыңға жуық баланың тек 15%-ы толық жетім. Қалғандарының ата-анасы тірі, бірақ олар ата-ана құқығынан айырылған немесе бала тәрбиесімен айналыса алмайды.
Сарапшылар мұндай балаларға жай ғана жаңа отбасы емес, қауіпсіз орта, тұрақты қолдау және бейімделуге көмектесетін ересектер қажет екенін айтады. Осы себепті Қазақстанда 2020 жылдан бастап қабылдаушы ата-аналар мектебінде оқу міндетті болды.
Мамандар баланың жаңа ортаға бейімделуі бірден оңай болмайтынын ескертті. Өйткені зорлық-зомбылық, жоқшылық немесе қамқорлықтың болмауын бастан өткерген балаларда кейін ішкі жарақаттар көрініс беруі мүмкін.
